Your browser version is outdated. We recommend that you update your browser to the latest version.

Τοπωνύμια της Αράχωβας*

Αϊ Αντώνης: ήταν ένα μικρό εκκλησάκι εκεί πού βγαίνει ή πηγή του "Αϊ Αντώνη στο κάτω μέρος της περιοχής του Αϊ Λιά. Μένει ή τοποθεσία.

 Άγιος  Κωνσταντίνος: Άλλο εκκλησάκι ήταν άλλοτε νοτιοανατολικά του μοναστηριού του Αϊ Λιά , στον απέναντι γυμνό λοφίσκο. Ήταν άριστο καραούλι για το μοναστήρι.

Αϊ Νικόλας:  Σε τρεις τοποθεσίες: α) στο μέσα μέρος του Κάστρου εκεί πού σώζονται ακόμη λίγες πέτρες συγκολλημένες με αμμοκονίαμα. Λέγεται ότι εκεί ήταν ό πρώτος ναός του Αγ. Νικολάου. β) το εξωκλήσι του Αϊ Νικόλα στην Παλιαράχοβα. γ) στο κέντρο του χωριού ο πολιούχος.

Αγία  Παρασκευή: το Εκκλησάκι αυτό ήταν στα παλιά τα χρόνια στο δρόμο πού οδηγεί από την Αράχοβα στην Κλεπά  (σύνορα Αράχοβας και Κλεπάς) κάτω στα Πλατάνια εκεί που βγαίνει νερό.  

Αϊ Ταξιάρχης:  Είναι το σημερινό νεκροταφείο του χωριού. Υπάρχει και δεύτερη τοποθεσία Αϊ Ταξιάρχης  στο Παλιοχώρι κοντά στο Κάστρο.

Αγγορτσιές: Τοποθεσία με πολλές αγριαπιδιές μεταξύ Μεγάλης Βρύσης και Παλιαράχοβας.

Αλεφάντω: Τοποθεσία μεταξύ Αγίου Γεωργίου και Παλιαράχοβας. Λέγεται ότι ήταν μια χήρα γυναίκα Γαλαξιδιώτισσα στη δεύτερη Μεσολογγίτικη πολιορκία.  Στην έξοδο αιχμαλωτίσθηκε και στάλθηκε στην Αίγυπτο. Το 1848 γύρισε στην πατρίδα της γριά και λησμονημένη. Άγνωστο ποια σχέση μπορεί να είχε ή περιπετειώδης εκείνη γυναίκα με το δικό μας χωριό.

Άϊρος  ή Αέρος: Στην κορυφή των Παλιάμπελων και των Παναγιών. Πιο κάτω από αυτήν ήσαν μοναστηριακά κτήματα. Τα καλλιεργούσαν καλόγεροι με άλλους εργάτες. Τα βράδια των καλοκαιρινών μηνών έβγαιναν εκεί να δροσιστούνε, επειδή σ' ετούτη την κορυφή φυσούσε αέρας δροσερός.

Αλαταρή: Σε τούτη την τοποθεσία υπήρχαν ίσιες πέτρες σκόπιμα τοποθετημένες. Εδώ επάνω οι τσοπαναραίοι έβαζαν αλάτι για να φάνε τα ζώα τους.

Αλπότρυπες ή αλεπουδότρυπες: Χαμηλά στο Ζάββατο, απέναντι από το Παλιοχώρι υπάρχουν χαράδρες και πολλές ξεκομμένες πέτρες. Εκεί φτιάνουν φωλιές οι αλεπούδες.

Αλογάκι: Νοτιοδυτικά της Αράχοβας. Από μακριά ιδίως από τον Αϊ Δημήτρη, φαίνεται σαν αλογάκι. Κατά μιαν άλλην εκδοχή ένα αλογάκι καλπάζοντας κάποτε στην ανηφόρα έσκασε.

Αρμυρήθρες: Τοποθεσία επάνω από τις Κρανιές. Εδώ φυτρώνουν κάποια πολύ πικρά χόρτα, πού δεν τα τρώει κανένα ζώο.

Αυγερογιάννου: Αυτή ή τοποθεσία είναι κάτω από το Σμίντς δυτικά της πηγής Κορομηλιά. Ένα τμήμα της προς το ανατολικό μέρος το έχει ό Κώστας Βλάχος, απόγονος της Αυγέρη, με τις πολλές μετονομασίες (Αυγέρης, Πολύζος, Βλάχος ).

Βαϊνάκι: Βρύση και τοποθεσία στον επάνω μαχα­λά του χωρίου. Το καλοκαίρι στα παλιότερα χρόνια, επειδή ήταν λίγο το νερό, το έκλειναν στη σκεπασμένη στέρνα, για να έχουν όλες οι οικογένειες της απάνω γειτονιάς.

Βαθειά Λάκα: Ένα μικρό βαθύπεδο φτιαγμένο από καθίζηση, πιο πάνω από τη Μεγάλη  Βρύση.

Βαρκά: Ένα μέρος όπου κρατά νερό πιό πάνω από τον Καστανόλογγο, κοντά στη ράχη της Ιτιάς.

Βαρκλάκι: μικρό Βαρκό στην Παλιαράχοβα.

Βελατσούρι: (από το βέλασμα κατσικιών). Είναι μια τοποθεσία του Κάστρου όπου απομονώνονταν βυζανιάρικα κατσίκια, για να αποκοπούν από τις μανάδες τους. Πολύ απότομος βράχος 300 μ. ύψος προς την κοίτη του Φείδαρη. Όταν κάνει κανένας καμιά κακή πράξη  ή πέφτει έξω στους υπολογισμούς του τον αποπαίρνουν λέγοντάς του …’’Βρε εσύ είσαι για το Βελατσούρι’’.

Γαϊδουρόραχο:  Σε μια λοφοσειρά ανάμεσα στην Κλεπά και στην Αράχοβα, έβοσκαν τα γαϊδούρια. Της χάρισαν και το όνομά τους.

Γλίνες (όνομα σλαβικό): Χωράφια δυσκολακαλλιέργητα, με γλινώδη σύσταση. Ή το­ποθεσία ετούτη είναι κυρίως στο Παλιοχώρι, εκεί πού υπάρχει και του Τσαμαδιά ή βρύση.

Γλόγγος: Λόγγος ήταν από ψηλά έλατα στην πλαγιά της Κοκκινιάς. Ξεχερσώθηκε. Έδωσε καλή παραγω­γή κάμποσα χρόνια, ωσότου παρασύρανε τα βροχονέρια το χώμα του.

Γούπατα: Είναι κλιμακωτά βαθουλωτά ισιώματα στη δυτική πλαγιά του βουνού της Κοκκινιάς.

Γούρνες: Είναι στην Παλιαράχοβα μικρά βαθύπεδα γεμάτα νερό ως το καλοκαίρι.

Εσωκήπια ή Σωκήπια: Ευήλιο μέρος, πάνω από την Πουλιάνα, όταν το χωριό ήταν στην Παλιαράχοβα, για καλλιέργεια κήπευτικών.

Ζερβό: Τοποθεσία πού δεν τη χτυπά πολύ ό ήλιος εκεί πού ήταν οι μύλοι των Καλπουζαναίων και του Κομπογιάννη.

Ζυρέλι: Μέρος στην Παλιόγουρνα. Εδώ τρέχουν λίγα νερά ’’υγρετσούλια’’ μικρές βρύσες, όπως του Μαγάλου, του Σαραγκανίδα, του Καρασήμα κλπ.

Ιτιά: α) βρύση με κρύο νερό στην ανατολική άκρη του χωριού και β) ρα­χούλα επάνω από τον Καστανόλογγο (ή ράχη της Ιτιάς).

Του Καλόγερου το κελί: Σπηλιά όπου κατέφυγε να μονάσει παλιότερα κάποιος……. και έτσι πήρε το όνομα  ’’Στου Καλόγερου το κελί’’.

Του Καλοράνου ή βρύση: Βρύση στον Πετρίνο, απέναντι από τα Καμίνια όπου καλογέρεψε ο πρώτος Καλοράνος. Έκανε τον καλόγερο, ώσπου να επιβληθεί σε καλύτερα εδάφη με τους άλλους της οικογένειας του, πού τον ακολούθησαν από τον Τέρνο Μεσοκώμη.

Κερασιά: Ελατάφυτη τοποθεσία με μεγάλες κερασιές σε μια λάκα μεταξύ Μεγάλης Βρύσης και του δάσους Κοτρώνι.

Κορομηλιά: Πηγή  με άφθονο νερό ή δεύτερη σε ποσότητα μετά τη Μεγάλη Βρύση.

Κουρκοτσολιάς: Τοποθεσία και βρύση στην μεσημβρινή πλαγιά της Κοκκινιάς όπου συγκεντρόνονταν πολλά πουλιά. Το όνομα ίσως προέρχεται από τις λέξεις κοτσιλά και κράζω. Ιδα­νικός τόπος για παραθέρισμα.

Κούτρα: Τοποθεσία στο νοτιότερο μέρος του χωριού, όπου χτίστηκε ό Αϊ Δημήτρης το 1971.

Κουτσομύλι: Τοποθεσία προς το Παλιοχώρι, οπού ήταν στημένος πρό­χειρος μύλος που χρησιμοποιούσε τα νερά του Πετρίνου.

Κρανιά:  Μια αρκετά μεγάλη έκταση στην Παλιαράχοβα.

Κρανές: Παραποτάμιος συνοικισμός της Αράχοβας, θα είχε πολλές κρανιές, πριν γίνει εκχέρσωση και έμεινε το όνομα.

Λαζινιές: Ίσως από τη λέξη Λ α κ ι ν ι έ ς = ομάδες αλό­γων: Μέρος κατάλληλο, για να σταθμεύουν πολλά μεγάλα ζώα. Μπορούσαν να βόσκουν και προς την ακροποταμιά του Φείδαρη και προς το βουνό, περνώντας από την Πουλιάνα.

Του Λαόρ τα Πλατάνια: Βρίσκεται στην πλαγιά της Κοκκινιάς και ή ονομασία της οφείλεται στον πρώτο κάτοχο ετούτης της περιοχής. Έπειτα οι απόγονοι του πήραν το όνομα Ράφτης και Γκιργκίρας.

Λεφτοκα­ρυές: Δυτικά από το χωριό μας, σε μέρος πού δεν το πολυβλέπει ο ήλιος, βρίσκεται ετούτη ή τοποθεσία. Τα δέντρα της (είδος καρυδιάς), ανάμεσα σε  αλλά δέντρα, για να χαρούν και λίγο ήλιο, έγιναν ψηλά και λεπτά.

Λούζες: Βορειοανατολικά του Αϊ Συμιού είναι το ζε­στό και υπήνεμο αυτό μέρος, πού δεν το δέρνει ό Βοριάς. Ίσως ή λέξη καθαρά ξενική, να έγινε από το ρήμα λουζιάζω  (= απαγκιάζω, βρίσκω υ­πήνεμο μέρος).

Μαρέγγλη: Μεγάλο τμήμα στο κέντρο της Αράχοβας. Πριν από' τα Όρλωφικά ανήκε στην οικογένεια Μαρέγγλη, πού εξοντώθηκε όμως σ' εκείνη την αναταραχή. Αργότερα η έκταση περιήλθε στην οικογένεια Σισμάνη –Λούρου και στη συνέχεια στους σημερινούς της κατό­χους.

Λούτσες: Μέρος πάντα υγρό κοντά στον Κλεινοβίτη.

Μαλιθάρι: Ή λέξη ακέραια είναι μ υ λ ο λ ι θ ά ρ ι. Το Μαλιθάρι είναι στο πρώτο ριζό της Κοκκινιάς. Ή παράδοση λέει πως έβγαινε τόσο πολύ νερό που μπορούσε να κινήσει μυλόπετρα.

Μεγάλη Ράχη: Τμήμα της λοφοσειράς από τον Αϊ Λιά ως το Κάστρο.

Μεγάλη Βρύση: Εί­ναι ή μεγαλύτερη πηγή του χωρίου μας. Βρίσκεται βορειοδυτικά του και πάνω από την Παλιαράχοβα όπου ο δρόμος Δομνίστας - Αράχοβας.

Μέγα Ρέμα: Τούτο το μεγάλο ρέμα χωρίζει την Παλιαράχοβα από το Παλιονέχωρο.

Μεσιακό η Μπσιακό μονοπάτι: Το λένε και κακομονόπατο, επειδή είναι πολύ δυσκολοπέραστο. Τούτο το κακό μονο­πάτι είναι ένα από τα τρία μονοπάτια πού οδηγούν από την Πλαγιά προς το Κάστρο. Παρ' όλη την τραχύτητα του, το διάβαιναν γυναίκες φορτω­μένες κλαριά.

Του Ντάφυλλου: Αγρόκτημα στην Παλιαράχοβα. Ό ιδιοκτήτης του προτίμησε να εγκατασταθεί στο Νεχώρι.

Ξεπαγιασμένου: Τοποθεσία στην πλαγιά της Κοκκινιάς. Η λαϊκή παράδοση λέει πως κάποιος εδώ βρέθηκε ξεπαγιασμένος από την παγωνιά.

Ξυλωμένος: Σε μια περιοχή της Παλιαράχοβας βρέθηκε πεθαμένος — «ξυλιασμέ­νος» από το κρύο χωριανός μας.

Οζυρός  ή  Νεζερός: Ή λέξη είναι σλαβική και σημαίνει λίμνη. Είναι ένα μέρος της Παλιαράχοβας πού λιμνάζουν νερά.

Ομάλια: Προς το νοτιοδυτικό άκρο της κορυφής της Κοκκινιάς παρατηρούνται εδώ ισιώ­ματα.

Όχτος: Χωματότοπος της Κορομηλιάς που σχηματίστηκε σίγουρα υστέρα από καθίζηση με πολύ μεγάλη κλίση.

Παλιοκκλήσι: Στην πλαγιά της Κοκκινιάς πιο πάνω από τη Μεγάλη Βρύση υπήρχε παλιά κάποιο εξωκλήσι. Από αυτό μόνο λίγες πέτρες σώζονται.

Παλιόπυργος: Μεταξύ της εκκλησίας και της πλατείας του χωρίου υπήρχε πύργος και μέσα ο' αυτόν ήταν το σπίτι του Σισμάνη. Αυτός ό πύργος φαινότανε ακόμη κι' από τον Αράκυνθο. Με την εξόντωση της οικογένειας Σισμάνη κατα­στράφηκε και ό πύργος και το σπίτι. Η παράδοση αναφέρει πως ο πύργος είχε υπόγειο στοά πού έφτανε ως του Κούτρα ή σύμφωνα με άλλους μέχρι του Τσιγγάνη το ρέμα.

Παλιόσπιτα: θέση με παλιά σπίτια στη βορεινή πλευρά της Παλιαράχοβας Παπακωστέϊκα ή Μουσέϊκα.

Π α λ ι ό σ τ α λ ο ς: Τοποθεσία πάνω από την Πουλιάνα, οπού τα μεσημέρια των θερμών κα­λοκαιρινών ήμερών έμεναν τα γιδοπρόβατα.

Παλιόστανη: Μεγάλο στανοτόπι στην πλαγιά της Κοκκινιάς και πάνω από τη Με­γάλη Βρύση.

Παλιοτάρατσα: Τοποθεσία βορειοδυτικά του μοναστηριού του Προφήτη Ηλία.

Παπαδήμου - Πετοδήμου - Παπαβαρσάμη: Τρεις τοποθεσίες στην Παλιαράχοβα με υπολείμματα αρχαίων κτιρίων. Ότι βρέθηκε εδώ, δυστυχώς θεωρήθηκε άχρηστο και δεν ερευνήθηκε, όπως ίσως θα έπρεπε.

Παπαδιά: Μικρή καλλιεργήσιμη περιοχή κάτω από τον Αϊ Νικόλα της Παλιαράχοβας.

Πατήματα: Εδώ είναι τα πρώτα ι­σιώματα κάτω από την κορυφογραμμή της Κοκκινιάς όπου περνάει ό δρόμος Αράχοβας – Γαρδικιού Ομιλαίων.

Πενταβρύσι:  Βρίσκεται στην περιοχή Παναγιάς και προς το μέρος της Παλιόγουρνας. Εδώ θα υπήρχαν άλλοτε πέντε πηγές, ίσως μόνο το χειμώνα, ενώ σώζεται ως σή­μερα μόνο μια μικρή πηγή.

Πετρίνος: Είναι το μεγαλύτερο ρέμα της Άράχοβας. Παρασύρει πολλές μεγάλες πέτρες στη μεγάλη του κλίση.

Του Πετρόπλ: Κοντά στο μοναστήρι του Αϊ Λία είναι ένα απομονωμένο χωράφι με βρυσούλα. Κάποιος πού το ξεχέρσωσε ονομαζόταν Πετρόπουλος

Πουρ­νάρι:  Μεγάλο πουρνάρι σε σταυροδρόμι του Παλιοχωριού που ξεχώριζαν παλιά οι ποτιστάδες τα αυλάκια, κλειδιά, του νερού για το πότισμα. Εκεί ήταν το στέκι των νεροφόρων, όταν ήταν όψιμη ή καλ­λιέργεια στα Παλιοχώρια.

Πουρνόραχη: Είναι το κεφαλάρι του δυτικού τμήματος του χωριού.

Πύργος: Απότομο ύψωμα στην οροσειρά της Κοκκινιάς.

Σκαλούλα: Απότομο πέρασμα του δρόμου Αράχοβας-Παλιαράχοβας, με μια βρυσούλα δροσερή.

Σκαντήρι: Τοποθεσία μεταξύ Κάστρου και Παλαιού Νεκροταφείου του Παλιοχωριού. Πήρε το όνομα ή από το όνομα κατόχου της περιοχής ή από το σήκω-τήρα το πιθανότερο. Ήταν πολύ κοντά στο Κάστρο.

Σκόντρα: εκεί στην Παλιαράχοβα σταμάτησε ο Πασάς της Σκόδρας, πηγαίνοντας από το Καρπενήσι για το Μεσολόγγι τον Αύγουστο του 1823.

Σμίντς: Τοποθεσία ίσια στους πρόποδες της Κοκκινιάς με πολλές κομμένες πέτρες. Έσμιγαν εκεί τα κοπάδια, (από το σμίξιμο εκείνο προ­ήλθε το άνομα Σμιντς συγκομμένο) βγαίνοντας από τις καλλιεργήσιμες εκτάσεις, για να ανηφορίσουν στη νότια πλευρά της Κοκκινιάς, πού ήταν άσπαρτη και όπου στάνευαν.

Σταυρούδι: Τοποθεσία οπού διασταυρώνονται οι δρόμοι Αϊ Δημήτρη-Αράχοβας και Παναγίας - Δεντρόλογγου.

Στου Σπριγιάντ: Ίσια χωράφια βουνίσια και άνυνδρα στο κεφαλάρι της Παλιαράχοβας. Ή τοποθεσία ετούτη ίσως να πήρε το όνομα από κάποιον Σπυρογιάννο πού τα καλλιεργούσε, προσιτού να γίνουν μοναστηριακά.

Το Στρογγυλό:  Χωράφια με σχήμα στρογγυλό στην πλα­γιά της Κοκκινιάς.

Του Τσαγκάρ ή Ράχη: Ημι­ορεινό τμήμα, μέσα στα έλατα, κάτω από τον Αϊ Γιώργη. Ίσως από το όνομα ανθρώπου να δόθηκε και να έμεινε και το άνομα τούτο.

Η Τάπια ή Δραγασιά:  Είναι ένα αγναντερό μέρος δυτικά από το Ζάβατο από το οποίο βλέπει κανείς τα Αμπέλια, τα Περιβόλια, το Παλιοχώρι, το Κάστρο, τον Προφήτη Ηλία, το Βούκινο, την Μπέλιστα, το Αλογάκι, του Κούτρα. Ήταν ένα θαυμάσιο παρατηρητήριο, από το όποιο ειδοποιούνταν το καλοκαίρι οι κάτοικοι, να μπαίνουν στο Κάστρο σε ώρα κιν­δύνου.

Του Τσιγγάνη το ρέμα: Ίσως από επώνυμο ανθρώπου πήρε το όνομα. Όμως μπορεί και να έπαθε κάτι κανένας περαστικός τσιγγάνος κι' έτσι έμεινε εδώ το άνομα.

Τράφος: Τάφρος, αναγραμματισμός. Είναι ένα χαντάκι, πού προστατεύει τα χωράφια από τα βρόχινα νερά στη Μουσιώρα, πιο επάνω στην πλαγιά της Κοκκινιάς.

Τσίρκα: Ήταν εκεί τα λημέρια του Κλέφτη Τσίρκα στο Κοτρώνι.

Του Ταρνά ή Λογγά: Έτσι λέγεται ή τοποθεσία εκεί, όπου είναι το χωράφι του Γιάννη Καλογερογιάννη στον Κλεινοβίτη. Ταρνάς ήταν ψευδώνυμο του Σισμάνη σε κάποια περίοδο της Τουρκοκρατίας.

Φακή ή φακές: Είναι ή τοποθεσία πού είχε αυτό το όνομα πριν να χτιστή το χωριό, εκεί όπου είναι σήμερα. Ίσως να ήταν τόπος παραγωγής φακής.

Του Φαρδέλ ο Πλάτανος: Μεγάλο πλατάνι, πού άνηκε στο Νικ. Παπαμανώλη ή Φαρδέλο και είναι στο δρόμο από την Παναγιά προς του Καρύδα το μύλο.

Του Φραγκόπουλου: Βρύση στο δρόμο Αράχοβας-Γαρδικίου, με παγωμένο νερό, πού ήπιε διαβάτης Επτανήσιος, (ίσως να πήγαινε στον κάμπο της Φθιώτιδας να εργασθεί ως θεριστής) και πέθανε. Δε φορούσε κάλτσες και φουστανέλα, θα φορούσε παντελόνια. Κι όσοι φο­ρούσαν παντελόνια, φαίνεται άτι εκείνη την εποχή τους έλεγαν Φράγ­κους. Όσοι ραφτάδες έραβαν ευρωπαϊκά ρούχα, λέγονταν Φραγκοραφτάδες.

Φράμμα: Σ' ετούτη την τοποθεσία χτίσθηκε το ξωκλήσι Αη Γιώργης.

Χωμάλατα: Μέρος αμμουδερό με χαλαζιανή άμμο, πού μοιάζει με αλάτι. Είναι ανάμεσα στην ΠαλιαράχαΒα και στην Μουσιώρα.

Ψωμά η Λάκα: Βρίσκεται κοντά στον Κλεινοβίτη. Για ένα διάστημα Ψωμαϊοι λέγονταν οι Λουραϊοι. Το τμήμα αυτό ήταν ιδιοκτησία τους και γι' αυτό έμεινε και ή ονομασία ετούτη. Ένας Ψωμάς προεπαναστατικά εχρημάτισε και δά­σκαλος.


 *Στοιχεία από το μοναδικό βιβλίο του Δάσκαλου Γ. Μποσινάκου: Στ’ απόσκια της Αράχοβας, Αθήνα, 1973